Rẫy Gò Công

Địa danh được cấu tạo theo phương thức: Địa danh chỉ vùng (Miệt) + Loại hình sản xuất nông nghiệp (Rẫy) + Địa danh hành chính (Gò Công).

“Gió đưa gió đẩy, về rẫy ăn còng”. Câu hát từ lâu như một lời giới thiệu những đặc sản của miền Tây nói chung và vùng đất Gò Công (tỉnh Tiền Giang) nói riêng, trong đó có món mắm còng rất ngon và độc đáo.

Ở Gò Công, rẫy là tên gọi chung của những miền đất thấp, ven các kinh rạch, hằng năm thường bị nhiễm mặn trong một thời gian, như các xã Bình Đông, Bình Xuân thuộc huyện Gò Công Đông, cặp theo sông Soài Rạp; xã Phú Đông, xã Phú Tân, giữa hai vàm Cửa Tiểu và Cửa Đại của huyện Tân Phú Đông.

Ở đây, mỗi năm bà con chỉ có thể canh tác được một vụ lúa mùa. Bù lại, miệt rẫy lại là quê hương của các loài còng: Vó, lửa, nha... Còng “sinh con đẻ cái, cháu đống con đàn” trên các thửa ruộng quanh năm ngập nước, trong cỏ, trong đám dừa nước, dọc theo các triền kinh rạch hoặc ẩn náu trong những mô đất vào mùa khô bà con hay đắp lên giữa ruộng, nhất là những thửa ruộng gặt hái trễ sau tết. Còng từ các thửa ruộng đã gặt xong, không có chỗ ẩn nấp đổ xô vào sinh sống dưới gốc lúa. Thợ gặt ai cũng thủ sẵn một cái thùng hoặc một cái bao bắt còng bỏ vào, một chốc đã đầy thùng.

Đặc biệt, còng lột vào ngày Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch) là loại ngon nhất. Ở Tiền Giang, mắm tôm chà thì có mọi mùa trong năm, riêng mắm còng lột chỉ có vào 3 tháng. Vào khoảng tháng 5 là vào mùa còng lột, người dân men theo những bờ sông, bờ rạch chọn bắt những con còng còn mềm mang về làm nguyên liệu. Với tài chế biến tinh tế của những bà, những chị, còng lột có thể làm được rất nhiều món ăn ngon như ướp gia vị cho thấm, tẩm bột chiên vàng, hoặc rang me, ăn với bún hay cuốn rau chấm nước mắm chua ngọt, giống như ăn bánh xèo, bánh khọt.

Những lúc còng nhiều không thể sử dụng hết, bà con nghĩ tới việc làm mắm để ăn dần. Có thể nói, mắm còng là đặc sản ngon trứ danh của “miệt rẫy”. Mắm còng ở cù lao Tân Thới (huyện Tân Phú Đông, tỉnh Tiền Giang) không thua kém bất cứ loại mắm nổi tiếng nào của Nam bộ. Khi ăn phải cho thêm gia vị: tỏi, ớt, chanh, đường… vào mắm, kèm với thịt nướng, bún. Dĩ nhiên, không thể thiếu rau sống, chuối chát, cà dĩa, tía tô, dấp cá, giá, gừng, ớt… Tất cả những thứ đó được trộn vào nhau, tạo thành một món ăn ngon tuyệt, đậm đà hương vị dân tộc. Thức ăn được chế biến từ còng là niềm tự hào của người dân miệt rẫy.

Mắm còng lột là đặc sản danh bất hư truyền của Miệt rẫy Gò Công. Xưa, dưới thời nhà Nguyễn, mắm còng Gò Công được đưa ra Huế, vào cung đình, những quan, những bà mệnh phụ đều thích. Bà Từ Dũ, mẹ của vua Tự Đức, là người phổ biến mắm còng khắp xứ Huế. Năm nào người Gò Công cũng gửi ra Huế nhiều hũ mắm còng, được người xứ Huế xem là một trong những thức ăn thượng hạng.

4. Miệt sơ ri Gò Công

Địa danh được cấu tạo theo phương thức: Địa danh chỉ vùng (Miệt) + Trái cây (sơ ri) + Địa danh hành chính (Gò Công).

Theo các bậc lão niên cố cựu ở Gò Công, cây sơ ri được trồng sớm nhất là tại xóm Bà Chài ở làng Bình Nghị vào đầu thế kỷ XX.

Ở Nam bộ, cây sơ ri được trồng ở một số địa phương, nhất là ở những nơi ven biển. Nhưng, ngon nhất là sơ ri được trồng ở Gò Công, bởi vì thổ nhưỡng ở đây đặc biệt thích hợp cho giống cây này. Cây sơ ri có độ cao khoảng 2 m – 2,5 m, tán tròn, cành lá rậm rạp, ít khi bị sâu đục thân. Mỗi năm, sơ ri có hai vụ chính: vụ thứ nhất, thu hoạch từ giữa tháng 6 đến đầu tháng 7; vụ thứ hai, thu hoạch vào tháng 9. Trong những năm gần đây, do chương trình “Ngọt hóa” Gò Công đã được hoàn thành và phát huy tác dụng, nên nông dân tăng cường việc tưới nước cho sơ ri vào mùa khô; và vì thế, sơ ri sẽ cho thu hoạch vào tháng 3. Nhờ đó, nông dân  có thu nhập cao hơn so với vụ thu hoạch chính.

Sơ ri Gò Công cho trái sai và lớn, màu sắc đẹp (đỏ rực khi chín), cơm dày, hột nhỏ và tỏa hương thơm dìu dịu. Hàm lượng vitamin C của trái sơ ri rất cao. Vì thế, nó được xem là loại trái cây dược phẩm, có công dụng tăng sức đề kháng cho cơ thể con người, hỗ trợ trong việc chữa trị bệnh cảm cúm, mệt mõi. Hiện tại, diện tích sơ ri ở Tiền Giang đạt khoảng 800 ha, trong đó, huyện Gò Công Đông có khoảng 600 ha, tập trung nhiều nhất tại ba xã Bình Ân, Bình Nghị và Tân Đông; thị xã Gò Công có khoảng 200 ha. Năng suất khoảng 20 tấn/ha/năm. Sơ ri Gò Công đã được đăng ký nhãn hiệu hàng hóa.

Sơ ri Gò Công rất được ưa chuộng ở thị trường trong nước, nhất là ở thành phố Hồ Chí Minh. Đồng thời, nó cũng được tiêu thụ mạnh ở thị trường nước ngoài, nhất là ở thị trường Nhật Bản. Năm 2004, công ty Thịnh Phát ở thị xã Gò Công đã xuất sang thị trường nước này 4.000 tấn sơ ri nguyên liệu; chiếm 30 % thị phần ở Nhật Bản. Công ty cũng đã đầu tư 25 tỷ đồng để trang bị hệ thống thiết bị tự động của châu Âu nhằm tăng năng suất và chất lượng sản phẩm chế biến. Điều này cho phép công ty tăng sản lượng thu mua, từ  15 tấn lên đến 25 tấn/ngày đối với sơ ri loại I để phục vụ xuất khẩu. Bên cạnh đó, công ty còn trang bị dây chuyền ép nước sơ ri đóng hộp, nên có thể thu mua sơ ri với nhiều loại khác nhau. Sơ ri Gò Công đã đạt được chứng nhận VietGAP (Vietnamese Good Agricultural Practices: Thực hành sản xuất nông nghiệp tốt ở Việt Nam).