Xem mã nguồn của Hồn đất Gò Công

Bài thơ viết về những tên gọi Gò Công theo thời gian

Gò Công, vùng đất tứ linh;<br />
Cánh chim nhạn trắng, đượm tình biển khơi.<br />
Mênh mang sóng vỗ muôn đời;<br />
Gió đưa gió đẩy, về nơi ăn còng.<br />
<br />
'''Khổng Tước Nguyên'''<ref>Khi vua Minh Mạng ra lệnh cho các quan địa phương đổi tên Nôm các tỉnh thành chữ Nho cho tao nhã thì Gò Công có tên là Khổng Tước Nguyên (Khổng Tước: là con công, Nguyên: là gò), Đồng Nai đổi thành Lộc Dã, Bến Tre đổi thành Trúc Giang, Sóc Trăng đổi thành Nguyệt Giang,…</ref>, thuở sơ phong;<br />
Gò cao rợp bóng chim Công lượn vòng.<br />
Rừng xanh cây trái đơm bông;<br />
Dấu xưa ghi tạc giữa lòng núi sông.<br />
<br />
Ngược dòng lịch sử ghi lòng;<br />
'''Lôi Lạp'''<ref>Theo các ghi chép lịch sử, trước khi có tên Gò Công, vùng đất này có tên là '''Lôi Lạp''' (chữ Hán: 雷巤), một phủ của Chân Lạp. Năm 1757, chúa Nguyễn Phúc Khoát giành quyền kiểm soát vùng đất này, mở đầu cho quá trình khai phá và định cư của người Việt.</ref> thuở ấy, khơi dòng khởi nguyên.<br />
Tên xưa phủ cũ, lưu truyền;<br />
Vạn trường khuất nẻo, biến thiên đổi dời.<br />
<br />
Chúa Nguyễn mở cõi, rạng ngời;<br />
'''Tân Hòa'''<ref>Sau khi chúa Nguyễn Phúc Chu (1691–1725) mở rộng vùng đất Nam Bộ, các vùng ven biển Đông được sáp nhập vào hệ thống hành chính mới.

Trong đó, vùng đất nay là Gò Công – Tân Phú Đông – Gò Công Đông – Gò Công Tây lúc ấy thuộc khu vực hạ lưu sông Vàm Cỏ và Soài Rạp, vốn còn hoang vu, ngập mặn, dân cư thưa thớt.

Khoảng năm 1700–1730, vùng này được sáp nhập vào huyện Tân Bình (phủ Gia Định).

Đến khoảng 1757–1772, khi dân cư đã đông hơn, triều đình chúa Nguyễn tách ra lập huyện Tân Hòa, để dễ quản lý vùng ven biển và đồn điền mới khai phá.</ref> huyện mới, đất trời thênh thang.<br />
Dân về khai khẩn xóm làng;<br />
Lập nên bờ cõi, huy hoàng dựng xây.<br />
<br />
Kinh qua sương gió, dạn dày;<br />
'''Thuận Tắc, Thuận Ngãi''', đong đầy tình quê.<ref>Sau khi Gia Long lên ngôi (1802), Nam Bộ được chia làm '''trấn''', '''phủ''', '''huyện''', '''tổng''', '''xã/thôn'''.

Vùng Gò Công khi đó '''thuộc Trấn Định Tường (定祥鎮)''', về sau đổi thành '''Tỉnh Định Tường (1832)''' thời Minh Mạng.

'''Phủ Gò Công (高公府)''' được đặt để quản lý vùng đất ven biển phía Đông Định Tường.

Theo ''Đại Nam nhất thống chí'' và các bản địa bạ Gia Long (1808–1812), '''thôn Thuận Tắc''' là '''một đơn vị hành chính thuộc Tổng Long Vĩnh Hạ''', '''phủ Gò Công''', '''trấn Định Tường'''.

Tương tự, '''thôn Thuận Ngãi''' cũng thuộc '''Tổng Long Vĩnh Hạ''', '''phủ Gò Công''', '''trấn Định Tường''' thời Gia Long.

[[Thôn Thuận Tắc và Thuận Ngãi|Xem chi tiết]]</ref><br />
Hai thôn nhỏ, giữa bốn bề;<br />
Giao thoa đất mới, lối về sắc son.<br />
<br />
Về sau một dải, vẹn tròn;<br />
Hai thôn sáp nhập, làm nên phố phường.<br />
'''Làng Thành Phố''' – nẻo thân thương;<ref>Sau khi Pháp chiếm Nam Kỳ (1862–1867), toàn vùng được chia lại theo hệ thống hành chính mới, thay thế cho cơ cấu '''trấn – phủ – huyện – tổng – xã''' của triều Nguyễn bằng '''hạt, tổng, làng (commune)'''.

Đến khoảng '''1885''', chính quyền Pháp tại '''hạt Gò Công (Arrondissement de Gò Công)''' tiến hành '''hợp nhất một số làng nhỏ''' để tiện quản lý thuế khóa và nhân khẩu.

Trong đợt này:

'''Làng Thuận Tắc (順則)''' và '''làng Thuận Ngãi (順義)''' được '''sáp nhập'''.

Tên mới được đặt là '''“làng Thành Phố” (village de Thành Phố)'''.</ref><br />
Thanh tao đô thị, nức hương một thời.<br />
<br />
Pháp sang, chuyển gọi tên dời;<br />
Nâng lên cấp tỉnh, một thời gió mây.<br />
Gò cao chim hội, về đây;<br />
Tình thành tên gọi, tự rày nảy sinh.<ref>Sau Hiệp định Genève (1954), miền Nam chia lại đơn vị hành chính.

'''Tỉnh Gò Công''' được thành lập năm '''1956''', tách khỏi Mỹ Tho.

'''Thị xã Gò Công''' trở thành '''tỉnh lỵ của tỉnh Gò Công''', bao gồm khu chợ, khu hành chính, khu dân cư cũ là '''làng Thành Phố'''.

Thị xã lúc này có:

'''Chợ Gò Công''' (một trong những chợ lớn ở miền Tây thời đó),

'''Dinh tỉnh trưởng''', '''tòa bố''', '''nhà thờ Chánh Tòa''', '''đường Nguyễn Huệ''', '''đường Hai Bà Trưng''' (nay là trung tâm).</ref><br />
<br />
Hào kiệt nức tiếng, anh linh;<br />
Đức Công Võ Tánh, nghĩa tình còn vương.<br />
Tiền Giang tên mới, Định Tường;<br />
Mỹ Tho tỉnh lỵ, dặm trường đổi thay.<br />
<br />
Gò Công thành quận, từ rày;<br />
Trải bao dâu bể, chuyển xoay bộn bề.<br />
Gò Công tên cũ, lại về;<br />
Danh xưng thị xã, nhất tề hội chung.<br />
<br />
Có khi thị trấn, được dùng;<ref>Gò Công Từng Được Đổi Tên Thành "Thị Trấn Gò Công" Trong Một Giai Đoạn Ngắn Sau Năm 1975

Trong dòng chảy lịch sử đầy biến động của mình, đơn vị hành chính Gò Công đã có một giai đoạn ngắn được đổi tên thành '''Thị trấn Gò Công''', trực thuộc huyện Gò Công, tỉnh Mỹ Tho. Sự thay đổi này diễn ra sau khi tỉnh Gò Công bị giải thể vào tháng 2 năm 1976.</ref><br />
Dựng xây cơ nghiệp, vươn cùng trời cao.<br />
Lòng dân rạng rỡ, tự hào;<br />
Một lần cơ hội, bước vào trang văn.<br />
<br />
Vượt lên thành phố, vạn ngân;<ref>Trước năm 2024, Gò Công là thị xã thuộc tỉnh Tiền Giang. Ngày 19/3/2024, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã thông qua Nghị quyết về việc thành lập thành phố Gò Công trực thuộc tỉnh Tiền Giang, có hiệu lực từ ngày 1/5/2024.</ref><br />
Biến thời chuyển thế, muôn phần đẹp tươi.<br />
Nghe ra khắp bốn phương trời;<br />
Gò Công đô hội, đời đời trứ danh.<br />
<br />
Sánh duyên tỉnh mới, an lành;<ref>1/7/2025 Thành phố Gò Công bị giải thể.

Các đơn vị hành chính cấp xã của Thành phố Gò Công được sắp xếp lại và trở thành các [[:Thể loại:Gò Công - Đồng Tháp|phường/xã trực thuộc tỉnh Đồng Tháp]] mới.</ref><br />
Đồng Tháp rộng lớn, kết thành bảo tinh.<br />
Gọi tên phường mới, hữu tình;<br />
Uy danh vẫn giữ, nét mình vẫn mang.<br />
<br />
Càn khôn biến chuyển, dọc ngang;<br />
Dẫu bao thay đổi, hợp tan vẫn bền.<br />
Long – Lân – Quy – Phụng, định tên;<br />
Địa linh nhân kiệt, lập nền hiển vinh.<br />

[[Ý Nhiên]] - 2025

== Nhận xét ==
Bài “Hồn đất Gò Công” là một trường ca địa – sử – văn hóa, viết theo lối biên niên bằng thơ, kết hợp giữa địa chí, sử ký và cảm thức thi ca. Bài thơ nhằm ghi lại lịch sử tên gọi và thân phận hành chính của đất Gò Công qua các thời kỳ, nhưng không viết bằng văn xuôi khô cứng mà bằng hồn thơ địa linh.

Đây không chỉ là bài thơ “kể tên”, mà là bản tuyên ngôn mềm về căn tính Gò Công. Bài thơ được xây dựng theo trục lịch sử tuyến tính, rất rõ ràng, gần với lối ký sử bằng vần.

== Chú thích ==
[[Thể loại:Văn thơ về Gò Công]]